Τι έδειξε η επιτυχία της ταινίας «Καποδίστριας» του Κωνσταντίνου Μητρούδη

 Αν και δεν έχουμε εκλογές, πήρα ξανά το βλέμμα του υποψήφιου δημοτικού συμβούλου και έγραψα για την ταινία "Καποδίστριας" στην Εστία της Κυριακής. Έχουν περάσει πια πάνω από 3 εβδομάδες από την πρώτη προβολή της, μα ο Σενέκας έχει πει ότι δεν υπάρχει καλύτερο φάρμακο για τον θυμό, από την αναβολή. Και φαίνεται πως στ’ αλήθεια η ταινία Καποδίστριας προκάλεσε τόσο θυμωμένες αντιδράσεις, όσο και εμπορική επιτυχία. Έτσι, τώρα που καταλάγιασε κάπως ο κουρνιαχτός, ίσως είναι η καλύτερη στιγμή να μιλήσουμε γι’ αυτή.

Τον Σεπτέμβριο του 1831, ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας , ο ταπεινός αυτός ευπατρίδης, δολοφονήθηκε. Πού να φανταζόταν ότι 195 χρόνια μετά τον θάνατό του θα προκαλούσε έναν Εθνικό Διχασμό. Γιατί είναι πραγματικά εντυπωσιακό πόσο γρήγορα τρέχουμε να διαλέξουμε στρατόπεδο στα θέματα που απασχολούν την κοινή γνώμη και με τι υπέρμετρο ζήλο υπερασπιζόμαστε την επιλογή μας.

Ωσάν άλλοι Ροβεσπιέροι κάποιοι έσπευσαν να ρίξουν στη γκιλοτίνα όσους εκφράστηκαν θετικά για την ταινία. Προκειμένου να αποκαλύψουν τις εμφανείς ιστορικές ανακρίβειες εγκατέστησαν μια διαδικτυακή Τρομοκρατία, μηδενίζοντας σχεδόν τα όποια θετικά είχε ο Καποδίστριας σαν άνθρωπος και σαν ηγέτης. Μάλλον δεν είναι εθνικιστές όσοι τους άρεσε η ταινία, όμως, ούτε ανθέλληνες όσοι δεν τους άρεσε.

Είναι αλήθεια ότι ο Καποδίστριας δεν ίδρυσε την Ελβετία, ούτε έγραψε το σύνταγμά της. Ωστόσο για τον ρόλο του στον αγώνα για την ανεξαρτησία και τη σταθεροποίηση της Ελβετίας, την προσθήκη του καντονιού της Γενεύης σε αυτή και την αυτονομία του καντονιού του Βω, ο Καποδίστριας έλαβε τιμητικές διακρίσεις, με τις πόλεις της Γενεύης και της Λωζάνης να τον χρίζουν Δημότη επί Τιμής (Bourgeois d’Honneur) και Πολίτη επί Τιμής (Citoyen d'Honneur), αντίστοιχα.

Αλήθεια είναι και ότι δεν είχε σχέση με τη Φιλική Εταιρεία όπως υπονοήθηκε στην ταινία, ούτε με την προετοιμασία της Επανάστασης. Μα κατά την διάρκεια του Συνεδρίου της Βιέννης το 1815, ίδρυσε την Φιλόμουσο Εταιρεία, με σκοπό την ίδρυση σχολείων στην Ελλάδα, τη βοήθεια πτωχών μαθητών, την έκδοση κλασικών συγγραφέων και “δια την ανακάλυψιν παντός είδους αρχαιοτήτων”. Μάλιστα, κατέκρινε τη δράση της Φιλικής Εταιρείας, όπως πολλοί ακόμη, καθώς δεν πίστευε πως ήταν έτοιμη η Ευρώπη της Ιερής Συμμαχίας για ένα ανεξάρτητο έθνος-κράτος. Ήταν ορθολογιστής και η λογική υπαγόρευε πως οποιοδήποτε εγχείρημα θα ήταν καταδικασμένο. Οι Επαναστάσεις όμως δεν κερδίζονται με τη λογική.

Το 1827, πια, η Επανάσταση έπνεε τα λοίσθια. Μόνο λίγες περιοχές της Πελοποννήσου και ορισμένα νησιά παρέμεναν απελευθερωμένα από την Οθωμανική κυριαρχία. Οι Έλληνες όμως είχαν νικήσει, με το να μην χάσουν. Είχαν παραμείνει -έστω και μετά βίας- ζωντανοί μέχρι τη στιγμή που ξεχάστηκαν οι δεσμεύσεις των Δυνάμεων στη Βιέννη 12 χρόνια πριν και το κλίμα άλλαξε υπέρ τους. Ήταν η στιγμή του Καποδίστρια. Αυτός ωστόσο δεν είχε σχέση με τον δημοκράτη που παρουσιάζεται στην ταινία, μιας και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου υμνούνταν η πεφωτισμένη δεσποτεία και όσο αιρετικός κι αν ήταν σαν αριστοκράτης, δεν έπαυε να είναι ένας εκπρόσωπος των Παλαιών Καθεστώτων.

Η διακυβέρνησή του υπήρξε αναμφισβήτητα αυταρχική και συγκεντρωτική, ενώ εξέφραζε ανοιχτά την βαθιά του απαξίωση και δυσπιστία απέναντι στις παραδοσιακές παραδοσιακές ηγετικές ομάδες του Αγώνα. Τα πιο επαναστατικά πνεύματα μόλις λίγες εβδομάδες μετά την άφιξή του, άρχισαν να κοιτάζουν πίσω στις κλασικές εποχές και να μιλούν για την αρετή της τυραννοκτονίας, προεξάρχοντος μάλιστα του νομικού και εκδότη της εφημερίδας Απόλλων στην Ύδρα, Αναστάσιου Πολυζωίδη, ο οποίος αργότερα προήδρευσε του δικαστηρίου που δίκασε τον Κολοκοτρώνη και τον έκρινε αθώο.

Ο Καποδίστριας απαντούσε στους επικριτές του λέγοντας «Πρώτα δίνεις ψωμί σε αυτόν που πεινάει και μετά πολιτικά δικαιώματα». Δεν ασπαζόταν αδιάκριτα τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης και την προοδευτική δημοκρατική αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, που είχε θεσπίσει η Εθνοσυνέλευση που τον είχε εκλέξει Κυβερνήτη. Η δημιουργία από το μηδέν μιας ισχυρής κεντρικής εξουσίας, απαιτούσε εκείνη την εποχή συγκεντρωτική διακυβέρνηση και μεταφορά εξουσίας από τα παραδοσιακά τοπικά κέντρα προς την πρωτεύουσα, κάτι που προκάλεσε αντιδράσεις.

Ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης αργότερα θα έλεγε χαρακτηριστικά: «(Ο Καποδίστριας) κατέστρεψε την Ελλάδα επειδή ήθελε να την κάνει αμέσως φραγκική (δυτική), ενώ στην αρχή θα έπρεπε να την κάνει τρία μέρη φραγκική και επτά τουρκική, αργότερα μισή-μισή και στο τέλος τελείως φραγκική». Παραμονές της δολοφονίας του, είχε κάνει εχθρό του σχεδόν κάθε πρωταγωνιστή της Επανάστασης.

Γιατί δολοφονήθηκε όμως τελικά; Το μόνο σίγουρο είναι ότι τα βρετανικά αρχεία της εποχής δεν είναι απόρρητα. Οι άλλες Μεγάλες Δυνάμεις σίγουρα δεν έβλεπαν με καλό μάτι το πόσο κοντά ήταν η Ρωσία με τον Καποδίστρια. Παρόλα αυτά είχαν παραδεχθεί ότι δεν υπήρχε καλύτερος για να κυβερνήσει, μέχρι την άφιξη του ξενόφερτου βασιλιά, στον οποίο είχε συμφωνήσει και ο ίδιος ο Καποδίστριας. Το πιθανότερο είναι πως τα κίνητρα των Μαυρομιχαλαίων ήταν πολύ πιο ταπεινά απ’ όσο νομίζουμε: Μια απλή, παραδοσιακή, μανιάτικη βεντέτα. Ένα έγκλημα τιμής, για τον αναξιοπρεπή κατ’ αυτούς τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισε ο Καποδίστριας τη φατρία τους και τον Πετρόμπεη συγκεκριμένα.

Κάποιοι κριτικοί κινηματογράφου και ιστορικοί, έσπευσαν να τα βάλουν με το απαίδευτο κοινό που δεν μπορεί να εντοπίσει τις καλλιτεχνικές και ιστορικές ατέλειες και αρέσκεται σε μεταφυσικές υπερβολές και πεφωτισμένους ηγέτες. Ποιος φταίει όμως που ο κόσμος δεν γνωρίζει ιστορία; Που διψάει για καλό σινεμά; Μήπως κάποιοι από αυτούς που κουνάνε τώρα το δάχτυλο έπαιξαν ρόλο στα να απαξιωθεί το μάθημα τις ιστορίας και οι ανθρωπιστικές σπουδές και στο γεγονός ότι ενώ μέχρι πριν 20 χρόνια δεν ξέραμε ποια ταινία να πρωτοδούμε, τώρα κάθε χρόνο μετράμε τις καλές ταινίες στα δάχτυλα του ενός χεριού;

Ο ίδιος ο Σμαραγδής, βέβαια, αδυνατώντας να κατανοήσει τις αρνητικές κριτικές, δήλωσε πρόσφατα ότι τα έργα τέχνης πρέπει να ανακαλούν την αγαθότητα, το θετικό στοιχείο, όχι το αρνητικό. Αλλά η τέχνη στην πραγματικότητα λειτουργεί ως καθρέφτης της ανθρώπινης εμπειρίας. Θεραπεύει δείχνοντας και τα αρνητικά, επιφέροντας την κάθαρση και η κριτική -αν είμαστε ανοιχτοί σε αυτή- μας κάνει καλύτερους.

Αναμφίβολα ο Καποδίστριας με το έργο του, τις διπλωματικές του ενέργειες και το όραμά του, έθεσε τις βάσεις για ένα σταθερό, σύγχρονο, ευρωπαϊκό κράτος. Το πρώτο ανεξάρτητο έθνος-κράτος από τα σπλάχνα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κάνοντας την Ελληνική Επανάσταση το πρώτο φιλελεύθερο-εθνικό κίνημα που πέτυχε στον Παλαιό Κόσμο της Ευρώπης. Γι’ αυτό και ο Γαλλο-Ελβετός φιλέλληνας Εϋνάρδος, προτομή του οποίου έχουμε ανεγείρει στον Εθνικό Κήπο, στο άκουσμα της δολοφονίας του Κυβερνήτη και φίλου του, είπε ότι όποιος δολοφόνησε τον Καποδίστρια, δολοφόνησε την πατρίδα του και πως ο θάνατός του είναι δυστύχημα πανευρωπαϊκό.

Δεν ήταν άγιος όμως ο Καποδίστριας, όπως δεν ήταν άγιος και κανένας πρωταγωνιστής σημαντικής ιστορικής περιόδου. Ούτε ο Κολοκοτρώνης, ούτε ο Τρικούπης, ούτε ο Βενιζέλος, ούτε κανένας άλλος. Η επιτυχία της ταινίας έδειξε ότι έχουμε ανάγκη από ταινίες σαν κι αυτή. Καλύτερες ίσως ταινίες, με ευρηματικότερο σενάριο και πλουσιότερη παραγωγή. Ταινίες που θα ξεκινούν τη συζήτηση για ιστορικές περιόδους και διχαστικά γεγονότα που μας στοιχειώνουν και τελικά μας διαμορφώνουν.

Όπως έδειξε και ότι έχουμε ανάγκη από ηγέτες, μα όχι από Μεσσίες. Ηγέτες που θα λειτουργούν σε μια ώριμη και δημοκρατικά χορτασμένη πια Ευρώπη, που αποτελεί πρότυπο σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου.